Нармамбет Орманбетұлы (1860-1918)

 

Нармамбет ақын қазіргі Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданында дүниеге келген аса ірі ақындардың бірі. Әкесі Орманбет Құнанбай сияқты тобықты руынан шыққан атақты би, шешен болған кісі. Жасынан зерек болып өскен Нармамбет әкесінің және басқа ақын, шешендердің тапқыр, білімді сөздеріне бала кезінен-ақ ден қояды. Он жасынан бастап Қарқаралы қаласындағы екі класты орыс-қазақ мектебінде оқиды. Орысша жақсы білім алады. Мұсылманша да біршама оқып, Шығыс елінің әдебиеті және философиясымен танысады. Орыс, араб, парсы, қазақ әдебиетінің ең жақсы үлгілерін үйренеді, зерттейді. Пушкин, Лермонтов, Толстой, Абай, Шортанбай, Дулат, Бұхар шығармаларын ынта қойып оқиды. Ол өз заманында бірнеше рет болыс болады. Елді басқару жұмысында жүргенде ұрлық, өтірікке қатты тыйым салады, бала оқыту, мектеп ашу жұмысына көңіл бөледі. Нармамбет 1918 жылы Қарқаралы қаласында  совдептің уездік судьясы болып қызмет етіп тұрған шағында ауырып қайтыс болады. Ақын өлеңдері революцияға дейін кітап болып басылмаған, кей өлеңдері газеттерде, түрлі жинақтарда басылған. Таңдамалы өлеңдер жинағы 1939 жылы шықты.

Алғашқы кезеңдегі шығармалары. Нармамбет алғашқы өлеңдері махаббат, жастық, балалық шаққа байланысты лирикалы өлең, жыр болып келеді. Алғашқы өлеңдерін 14 жасында Қарқаралыда оқып жүрген кезінде шығара бастайды. "Бірінші хат", "Екінші хат" өлеңдерінде махаббат сезімдерін жырлайды. Ерді шын жүрегімен таза сүюді, адал достықты айтады. Жас Нармамбеттің шығармаларының негізгі өзекті сарыны махаббат мәселесі ғана емес, әлеумет өмірінің өзекті мәселесі: жер, дін, оқу, ел билеу, адамгершілік, халық бостандығы.

Ақын шығармаларындағы басты тақырып - оқу, өнер мәселесі, сондықтан да өнер, ғылымды игерудің негізі - жас баланы оқыту, тәрбиелеу дейді. 1900 жылдары "Балалық күй", "Бала қайдан" т.б. өлеңдерін жазды. Бұл шығармаларда ақын қазақ балаларының өмірі қалай өтетінін, ескі оқу, ата-ананың, қожа-молданың тәрбие жолдарын кейбір зиянды жақтарын шебер сипаттайды. Мысалы:

                                                  Сонда әкеміз бір ауылға барып келді,

                                                  Қошқардай бір қожаны алып келді.

                                                  Түрі жаман, сұмырай, түсі суық,

                                                  Қалтасына қышқашын салып келді.

Дін мектебін сүймейтін ақын - балаға шын ғылым, өнер дүмше молдадан емес, оқымысты ғалымнан үйрену керек дейді.

                                                   Бұл бала, бүгін бала, ертең бала,

                                                   Оқымыса көңіліне бітпес сана.

                                                   Адам туған баласын надан қылып,

                                                   Ата-анасы болмасын жүзі қара.

Бұл ескілікке, надандыққа қарсы батыл сын, әрі баланы дұрыс тәрбилеу жөнінде ата-анаға арнап айтылған терең ақыл.

1905 жылдары да бұл тақырыпты жалғастырып жалпы халықтың мәдениетке талпынбай, артта, қараңғыда қалып бара жатқанына қатты күйінеді жұртшылықты оянуға, өнер жолына үндейді, келешегіне сәулелі үмітпен қарап:

                                                   Балаларды оқытып,

                                                   Көңіліне өнер тоқытып,

                                                   Талап қылып сынайық-деп, ұран тастап, халықты балаларын оқытуға шақырады. Бұл ағартушылық сарын Нармамбет шығармасының өршілдік жағынан негізгі бір саласы болып саналады.

"Кер заман". Ақынның көп шығармаларында қазақ жерінің жер-су қонысынан айырылғандығы жайында қайғылы жырлар мен отаршылдық, жиһангерлік қысымына қарсылық білдірген жырлар іргелі орын алады. 1898 жылы жазған "Аждаһанның аузында" өлеңінде қазақ халқы Ресей патшасы сияқты аждаһанның аузында жұтылып, жоғалып барады, халық тіршіліктен, жаннан түңілуге айналды деп қатты мұңаяды:

                                                     Айырылып қалдық қоныстан,

                                                     Әділеттік азайды,

                                                     Би, старшын, болыстан-дейді.

Жер мәселесіндегі талау, теңсіздік тек патша үкіметі тарапынан ғана емес:

                                                    Бұл күнде байлар ғаяр, билер мекер,

                                                    Жақсылар ел ториды жаудан бетер - деп қиянатшыл бай, болыстың сырын ашады.

Қазақ халқының жер жөніндегі қысымы қазақ ақындарының ең негізгі тақырыптарының бірі болды. Осы тақырыптың ең көрнекті жыршысы Нармамбеттің "Сарыарқа" (1910) атты әйгілі өлеңі туып-өскен Сарыарқаны жан-тәнімен сүйетін ақын қазақ елінің басындағы ауыр халді, отаршылдық, қорлық өмірді мейлінше елестетеді:

                                        Сарыарқа сарқыраған суың қайда?

                                        Көк найза, кемпір қосақ туың қайда?

                                        Тобылғы, толықсыған гүлің қайда?

                                        Көк майса, көкорай шалғын шөбің қайда?

 

                                        Кең дала кеткенің бе кер бетеге?

                                        Бұл жерде бала туып,ер жете ме?

                                        Суырдай іннен шыққан сүмірейіп

                                        Дариға-ай мекенінен ел кете ме? (шығ. 9-бет)

Ақын бір жағынан халықтың өмір бойы тіршілік мекені, алтын бесігі Сарыарқаның қасиетті, көрнекті бейнесін жарқын елестетсе, екінші жағынан елдің келешекте сол мекенінен ешқайда кетпейтінін, туған жер үшін сүйіспеншілік ой-сезімін суреттейді.

Жер қайғысын, жермен бірге ел қайғысын жырлау, сол арқылы отаршылдық қысымды көрсету Нармамбет шығармасының басты бір әлеуметтік сарыны болды.

Болыс, би, старшын т.б. жергілікті әкімдерді сынау ақын шығармасындағы шыншылдықтың жарқын бір көрінісі. Бұл ретте Абайдың жергілікті әкімдерді өлтіре сынайтын көркемдік суреттер әдістерін қолданады. Нармамбеттін сыншылдығы оның "Кер заман" деген өлеңінен айқын көрінеді. Бұл оқиғасы шағын, сықақ түріндегі шығарма. Өлеңнің қысқаша мазмұны: елдің жуан, пысық қулары өзара жанжалдасып, партия болып, араздасып, қалаға шауып, приставка (әскери полиция, 7-8 болыстың үстінен қарайтын) бірінің үстінен бірі бұзық, ұры деп арыз береді. Осы жанжалды, дауды шешуге көп ақша шашады. Ақырында пристав екі жағынан да параны мол қарбыта алып, істі аяқсыз қалдырады. Елдегі бұзықтық осылайша тиымсыз кете береді. Нармамбет сол замандағы шындықты айқын, шебер, өткір сықақты тілмен суреттеп жазады. Ақын осы "Кер заман"өлеңінде патшаның ұлық әкімдерінің, ел ішіндегі жағымсыз адамдардың жиіркенішті бейнелерін елестете отырып, заман туралы үлкен қорытынды да айтады:

                                                       Ұрлық, зорлық,

                                                        Аққа жала

                                                        Өтірік арыз-

                                                        Бермек парыз,

                                                        Бармақ қала

                                                        Күнде кеңес

                                                        Ылғи елес

                                                        Шап та тала.

                                                        Осы сынды

                                                        Өзі жынды

                                                        Кісі кімге

                                                        Болмақ пана?

Сөйтіп ақын өз заманындағы саяси құрылысты, заңды сынап, ел билеу жүйесіндегі әділетсіздікті үнемі әшкерелеп отырды. Бұл ақын шығармасының сыншылдық сыйпатын айқын көрсетеді.

Халық еркіндігін аңсау. Нармамбет өз заманының қайғысын арқалап жырлаған ақын. Ол халық басындағы ауыр халге күйініп, зарлана отырып, өз дәуіріндегі күрделі, саяси оқиғалардан сырт қалмайды. 1916 жылғы қазақ елінің малы талауға, адам қырғынға ұшырап жатқанда "Сарыарқа сайран жерім-ай" деп бүкіл қазақ даласын күңіренткен әйгілі өлеңін жазды. Мысалы:

                                                        Сарыарқаны өрт алды,

                                                        Мезгілінен ерте алды.

                                                        Жан басында билік жоқ,

                                                        Құламасқа не қалды.

                                                        Мал мен жаннан түңілдік

                                                        Жыламасқа не қалды?" - деп талауға, ату, айдауға ұшыраған қазақ елінің басындағы аянышты халді айқын көрсетіп, соған кінәлі адамдарды сөгеді, мінейді:

                                                        Болыс, тілмаш, ауылнай

                                                         Қанды балақ қаршыға т.б.

1915 жылы жазған бір өлеңінде ақын:

                                                         Қуандым түнде жүріп күн шығар деп,

                                                         Болса да бұлт бүркеу жел қуар деп

дейді ("Қазақ" N141, 1915). Сөйтіп ақын тек мұңға батып қана қоймай, елдің азаттық күнін, бұлтты жарып туатын жарық, нұрлы күнін аңсайды. "Даусың қалай ашылды" өлеңінде әлеуметсіздік кетіп, бостандық келгенін, кешегі елді жеген, момынды жылатқан "сары түймелі" залымдардан кек алатын күн туды дейді. Бұл сияқты келешектен үміт күту рухында жырлау ақынның шығармашылық жолындағы үлкен өсу белесі болды.

Нармамбеттің өлеңдерінің көркемдік ерекшелігі

Ақын көлемді, сюжетті өлеңдер жазбаған. Шағын суретті, оқиғалы - "Бала қайдан", "Балалық күй", "Кер заман" өлеңдерінен басқа шығармаларының көбісі әлеуметтік сарындағы толғаулар, көңіл-күйін шертетін лирика, заман, өмір, адамдардың мінез-құлқы жайындағы нақыл сөздер болып келеді.

Нармамбет айтыс, жоқтау, жұмбақ түрінде жазған өлеңі де бар. Ол Абайдың ақындық өнерінен көп үйреніп үлгі алған ақын. Ұлы ақынның бірталай өлең өлшеуін пайдаланған. Абайдың кейбір мағыналы, қағидалы көркем сөз, сөйлемдерін сол күйінде қолданып, кейбірін өз өлеңіне тақырып етіп алды. ("Толғау тоқсан қызыл тіл", "Алыстан болжап" т.б.). Кей өлеңдері ұстазы Абайға еліктеп жазылғанымен, өзінше ырғақ, жаңа жол, шумақ мөлшерін кіргізіп, құбылтып отырады.

                 Ал, Нармамбеттің кейбір өлеңдері өте шебер, қаазқ поэзиясына кірген жаңа өлең түрі болып отырады. Мысалы:

                                                          "Жағымды қатын,

                                                           Жақсы бала,

                                                           Бір мұрат.

                                                           Қайырсыз бай,

                                                           Қантсыз май,

                                                           Құрметі жоқ жаман ат" - дейді.

Нармамбет тілге бай, сөзге еркін. Оның әрбір сипаттамалары қазақтың маржандай сұлу, өткір сөздерімен беріледі. Халық әдебиетіне тән мегзей, тұспалдай айтылатын көркемсөз шеберліктері мол қолданылады. Мысалы:

                                                           "Қол жетпес көкте айналып қыран да жүр.

                                                            Жел жетпес жерде тосып құлан да жүр.

                                                            Қырқадан қарғып мінсең асырмайтын,

                                                            Қалқиып көп жылқыда қылаң да жүр" т.б.

Өзі туралы бір өлеңінде ақын:

                                                            Қара сұр аяңдай бер қақпан белім,

                                                            Тар көпір тайғақ кешу шапқан жерім.

                                                            Қаз табан жүйрік едім тас баспаған...

                                                            Қақпақты шыңырау едім жан ашпаған...

деп өзін атқа, терең шыңырауға балайды. Бұл метафораның ұлғайған түрі. Сөйтіп, ақын өз өлеңдерінде көркемдік сөз шеберліктерін айналадағы табиғат өмірінен, құстар, айуандар өмірінен,іздеп тауып, орынды, мағыналы түрде қолданады.

Ақын көп өлеңдерін жұртпен кеңесу, өзімен-өзі сырласу түрінде, немесе халыққа жырлау, үндеу түрінде жазады. Бір өлеңінде "Сарыарқа сарқыраған суың қайда?" деп жұртқа сұрау қойса, енді бірде "Сарыарқа сайран жерім-ай, салқынды самал белім-ай" деп елмен бірге толғану, күйіну әдісін қолданады. (Елім-ай, жерім-ай т.б.) Нармамбет қолданатын теңеу, айқындау, ұқсату сөздер де халық әдебиетіне жақын, жатық, қарапайым келеді:

                                                            "Нәпсі - жел, көңіл - өзен толқын ұрған,

                                                              Ми - патша, ақыл - дария кеңес құрған" -деген сөйлемдегі айқындаулар (эпитеттер) халық әдебиетінің негізінде жасалады. Халық әдебиетінің, әсіресе бұрынғы шешендердің өз үлгісімен жазылған қысқа суретті өлеңдерінде, тақпақ сөздерінеде тапқыр терең оймен сөз шеберлігі нық ұстасып жатады. Мысалы, жұмбақ түрінде айтылған:

                                                             Ақ сауыт деп нені айтамыз,

                                                             Арғымақ деп нені айтамыз,

                                                             Ақылды деп кімді айтамыз,

                                                             Ер жігіт деп кімді айтамыз - деп өзі сұрау береді де, өзі жауабын айтады:

                                                             Ақ сауыт деп айтыңыз

                                                             Атқанда оқ өтпесе

                                                             Ақылды деп айтыңыз

                                                             Тозған елді септесе.

                                                             Ер жігіт деп айтыңыз

                                                             Жауға тастап кетпесе...

Осылайша, ақын сөз халқының даналық ойымен, терең ақылымен ұштасып кетеді.

Қорыта айтқанда Нармамбет өз дәуірінің ірі суретші, сыншы ақыны, халық өмірінің қайғысын, аянышты жақтарын, алға ұмтылу, еркіндікті аңсау талаптарын шығармасында мол қамтып жырлаған реалист ақын. Абайдың ақындық мектебінде тәрбиеленген шебер, сөз ұстасы. Ол ақтаңдақтар ақиқаты айтылып жатқан соңғы кезде ғана әдебиет тарихына өзіне лайықты орны иеленіп отырған дарынды тұлғалардың бірі.